Pruskie rzędówki – geometryczny porządek w sercu polskiej wsi

Wyobraźcie sobie prostą, nieskończenie długą drogę. Po jej obu stronach, w idealnie równych odstępach, stoją gospodarstwa – każde z nich identyczne, każde zwrócone węższym bokiem do traktu. Za każdym domem rozciąga się długi, wąski pas ziemi, niczym linijka wytyczony. To nie scenografia do filmu o pruskiej dyscyplinie. To rzędówka – typ wsi, który na trwałe zapisał się w krajobrazie ziem polskich pod zaborem pruskim.

Czym jest rzędówka?

Rzędówka, zwana także wsią sznurową, to typ osady rolnej charakteryzujący się luźną zabudową wzdłuż drogi, najczęściej po jej jednej stronie, z prostopadle do drogi biegnącymi szerokimi pasami pól. Szerokość każdego pasa odpowiada szerokości zagrody gospodarskiej znajdującej się po drugiej stronie drogi.

To rozwiązanie nie było przypadkowe. Rzędówki powstały najpóźniej, tj. w pierwszej połowie XIX wieku i później, jako wynik planowego osadnictwa w procesie komasacji. W jednych wypadkach są to kolonie jednorzędowe – zabudowane tylko po jednej stronie drogi, w innych dwurzędowe, mające gospodarstwa po obu stronach.

Fryderyk II i jego wielki plan

Za powstaniem rzędówek stała kolonizacja fryderycjańska (niem. Friderizianische Kolonisation) – akcja osadnicza przeprowadzona przez króla Prus Fryderyka II w drugiej połowie XVIII wieku. W samym tylko roku 1763 osiedlono na Górnym Śląsku 61 tysięcy osób, a przez następne 40 lat około 110 tysięcy Niemców. W 1773 wydano edykt popierający osadnictwo.

Cel był prosty: pruszczańskie i bagniste okolice zamienić w pola uprawne (urbar zu machen). Osadnicy otrzymywali grunty jako dzierżawę wieczysto-czynszową, z których opłacać mieli czynsz po upływie lat wolnych. Wolnizna wynosiła od trzech do sześciu lat i zależała od rodzaju gruntu i zakresu prac, które należało wykonać przy jego zagospodarowaniu.

Dlaczego akurat taki układ?

Kolonizację pruską charakteryzowało przedłużanie starych wsi poprzez zakładanie kolonii czy też osad przyfolwarcznych. Istotnymi cechami były: pozostawienie folwarków (tzw. „pruska droga do kapitalizmu”), uwłaszczenie tylko zamożniejszych chłopów, i to głównie za odszkodowaniem ziemi, a związanie bezrolnych.

Charakterystyczne cechy pruskich rzędówek to:

• regularna, geometryczna forma wsi – zakładano wyłącznie wsie liniowe, w których główną linię wyznaczała droga wiejska, z przylegającymi do niej, węższymi bokami, poszczególnymi czworokątnymi parcelami
• zabudowa po jednej lub drugiej stronie drogi
• pasowy układ gruntów
• osady zwarte, regularne
• kolonie rolnicze i robotnicze kolonistów niemieckich
• lokalizacja na terenach rozparcelowanych folwarków państwowych, na terenach opuszczonych lub leśnych

Rzędówki na terenie Łódzkiego

Na terenie wokół Łodzi, w okresie zaboru pruskiego, powstało wiele nowych osiedli typu kolonijnego. Zasady prawne lokacji nie zmieniły się w stosunku do obowiązujących dla osad olęderskich, ale kształt i rozplanowanie nowych wsi było całkiem inne. Kolonie były regularne, rozciągnięte wzdłuż głównej drogi. Ze względu na jednakowe powierzchnie pól, rozplanowanie i układ zabudowań nazwano ten typ wsi rzędówkami.

Kolonizacja pruska przyczyniła się do powstania i rozwoju m.in. takich osad jak:

• Karkoszka
• Olechów
• Friedrichshagen (Augustów)
• Effingshausen (Starowa Góra)
• Neu Sulzfeld (Nowosolna) – chyba najciekawsza ze względu na kształt wsi w Polsce

Dziedzictwo, które przetrwało

Pruskie rzędówki stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego i historycznego na ziemiach polskich, szczególnie na terenach objętych zaborami. Ich regularny układ przestrzenny, geometryczne rozplanowanie i specyficzna struktura zabudowy do dziś wyznaczają charakter wielu miejscowości.

W okresie intensywnej kolonizacji tych ziem (XVIII w.) zakładano wsie rolnicze, o regularnych układach przestrzennych, oparte na zasadach pomiary włócznej (reformy agrarnej wprowadzonej w XVI wieku w dobrach królewskich). Wsie z tego okresu, tzw. szeregówki, miały zwartą, szeregową zabudowę i trójpolowy układ gruntów.

Na przełomie XVIII i XIX wieku i w pierwszej połowie XIX wieku, w związku z przeprowadzaniem nowych reform społeczno-gospodarczych i agrarnych na wsi, dotychczasowe założenia przestrzenne osiedli wiejskich uległy całkowitej przebudowie.

Dlaczego warto znać historię rzędówek?

Bo to właśnie one ukształtowały krajobraz wielu miejscowości, które dziś znamy. Spacerując po Olechowie, Augustowie czy Nowosolnej, wciąż możemy dostrzec ślady pruskiego porządku – prostą drogę, równo rozstawione domy, długie pasy pól. To nie tylko historia architektury czy urbanistyki. To opowieść o ludziach, którzy przybyli tu ponad 200 lat temu, by na dzikich terenach stworzyć nowe domy.

I choć czasy się zmieniły, a pola zabudowano blokami i domami jednorodzinnymi, geometryczny duch pruskich rzędówek wciąż unosi się nad tymi miejscami. Warto go dostrzec.

Ciekawostka: W okresie intensywnej kolonizacji tych ziem (XVIII w.) zakładano wsie rolnicze, o regularnych układach przestrzennych, oparte na zasadach pomiary włócznej (reformy agrarnej wprowadzonej w XVI wieku w dobrach królewskich).